نقش زمان و مکان و تحول موضوعات در تحدید یا تشدید احکام تعزیری در اصول فقه

نویسندگان مقاله

چکیده

پویایی و کارآمدی فقه امامیه در مواجهه با دگرگونی‌های ساختاری زیست انسانی، پیوندی ناگسستنی با درک ماهیت عقلایی و مصلحت‌محور شریعت دارد. یکی از بارزترین حوزه‌های تجلی این پویایی، حقوق کیفری اسلام و به‌ویژه باب «تعزیرات» است؛ زیرا بر خلاف حدود، قصاص و دیات که دارای مقادیر و کیفیات توقیفی و منصوص هستند، نظام تعزیری ماهیتاً مبتنی بر تادیب، بازدارندگی و صیانت از نظم عمومی و مصالح عالیه جامعه پایه‌گذاری شده است. این پژوهش با هدف واکاوی تحلیلی و اجتهادی «نقش زمان و مکان و تحول موضوعات در تحدید یا تشدید احکام تعزیری در اصول فقه» به رشته تحریر درآمده است. پرسش بنیادین پژوهش حاضر این است که دگرگونی‌های زمانی و مکانی و تبدل موضوعات فقهی، چگونه و از طریق کدام ابزارها و قواعد اصولی، کمّیت، کیفیت و جهت‌گیری مجازات‌های تعزیری را دچار دگرگونی، تحدید (تخفیف، تبدیل یا تحدید دامنه جرم‌انگاری) یا تشدید می‌سازند؟ روش تحقیق در این مقاله، مبتنی بر روش اسنادی و کتابخانه‌ای با رویکرد توصیفی-تحلیلی و اجتهادی است که داده‌های فقهی، اصولی و حقوقی را از پایگاه‌های استنادی معتبر استخراج و با روش تحلیل انتقادی به سامان رسانده است. یافته‌های نظری این پژوهش حاکی از آن است که تعزیر برخلاف احکام ثابت اولیه، ماهیتاً حکمی ولایی و تابع مصلحت سلوکیه و نظام‌ساز است. از منظر مبانی اصولی، دخالت زمان و مکان در تحدید یا تشدید تعزیرات از مجاری معتبری نظیر «تنقیح مناط قطعی»، «تبدل عوارض و قیود موضوع»، «تغییر عرف خاص و عام در تشخیص مصادیق فساد و اخلال به نظم»، «تزاحم اهم و مهم در ساحت تطبیق مجازات»، و «اعمال قاعده لاضرر و مصلحت مقتضیه» توجیه‌پذیر است. هنگامی که قبح فعلی یا درجه آسیب‌زایی اجتماعی یک رفتار ناشی از تحولات زمان و مکان ارتقا می‌یابد، دستگاه قضایی و حاکم شرع مجاز و مکلف به تشدید تعزیر جهت احیای جنبه بازدارندگی عمومی است؛ متقابلاً، در شرایطی که کارکرد تنبیهی یک مجازات به سبب تحول عرفیات بین‌المللی یا وضعیت روان‌شناختی بزهکار مخدوش شده یا آثار سوء و مفسده‌انگیز آن بر مصلحت اولیه غلبه یابد، اصول تنقیح مناط و تزاحم، الزام به تحدید، تبدیل یا تخفیف مجازات را اقتضا می‌نمایند. در نهایت، این مقاله نشان می‌دهد که نظام قانون‌گذاری کیفری مدرن می‌تواند با اتکا به ظرفیت‌های نامحدود اجتهاد اصولی پیرامون تحول موضوعات و زمان و مکان، نظامی منعطف، عدالت‌بنیان، کارآمد و منطبق با ارزش‌های حقوق بشری و کرامت انسانی تدوین نماید، بی‌آنکه از چارچوب ثوابت شریعت عدول کند. کلیدواژه‌ها:زمان و مکان، تحول موضوع، احکام تعزیری، اصول فقه، تنقیح مناط، تزاحم، مصلحت، پویایی فقه.