دلبستگی عاطفی به هوش مصنوعی: تبیین سازوکارهای روان شناختی، پیامدهای ارتباطی و ملاحظات اخلاقی

نویسندگان مقاله

چکیده

دلبستگی عاطفی به سامانه های گفت وگومحور هوش مصنوعی، شکل نوپدیدی از پیوند روان شناختی است که در آن کاربر، فراتر از استفاده ابزاری، احساس نزدیکی، امنیت، اعتماد یا نیاز به تداوم رابطه با یک عامل غیرانسانی را تجربه می کند. مسئله این پژوهش، تبیین چگونگی شکل گیری این دلبستگی و تعیین مرز میان حمایت هیجانی سودمند و وابستگی مسئله ساز است. پژوهش حاضر با رویکرد کیفی و روش مروری ـ تحلیلِی اسنادی انجام شده و یافته های مطالعات داوری شده منتشرشده عمدتًا در سال های ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۶، همراه با آثار مبنایی مرتبط، به صورت مقایسه ای ترکیب شده اند. تحلیل منابع در چهار محور پیشایندهای فردی، ویژگی های تعاملی سامانه، سازوکارهای دلبستگی و پیامدهای روانی ـ اجتماعی سامان یافت. حاصل ترکیب شواهد نشان می دهد تنهایی ادراک شده، اضطراب اجتماعی، تمایل به افشای خود، انسان انگاری و پاسخ گویی مستمر سامانه می توانند احساس صمیمیت را تقویت کنند؛ بااین حال، شدت و پیامدهای دلبستگی به بافت اجتماعی و الگوی استفاده وابسته اند. برخی پژوهش ها کاهش کوتاه مدت تنهایی و احساس شنیده شدن را گزارش کرده اند، درحالی که برخی دیگر، جانشینی ارتباطات انسانی، استفاده مسئله ساز و آشفتگی ناشی از تغییر یا قطع دسترسی را برجسته ساخته اند. نتیجه آن است که دلبستگی به هوش مصنوعی پدیده ای یکسره مفید یا آسیب زا نیست و باید به عنوان رابطه ای نامتقارن با تجربه هیجانی واقعی برای کاربر مطالعه شود. بر این اساس، ارتقای سواد رابطه ای دیجیتال، شفافیت ماهیت غیرانسانی سامانه، امکان کنترل حافظه و طراحی سازوکارهای ارجاع به حمایت انسانی پیشنهاد می شود. واژگان کلیدی: دلبستگی عاطفی، هوش مصنوعی همدم، انسان انگاری، تنهایی، وابستگی روان شناختی