واکاوی نقش هوش مصنوعی مولد (Generative AI) بر عدالت آموزشی و کاهش شکاف دیجیتال در مدارس متوسطه: یک مطالعه مروری سیستماتیک

پژوهش حاضر با هدف واکاوی نقش هوش مصنوعی مولد بر عدالت آموزشی و کاهش شکاف دیجیتال در مدارس متوسطه به‌صورت یک مطالعه مروری نظام‌یافته انجام شد. این پژوهش با بهره‌گیری از روش مرور نظام‌یافته و بر اساس راهنمای پریزما، به بررسی، ارزیابی و ترکیب یافته‌های پژوهش‌های کمی و کیفی منتشرشده بین سال‌های ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۶ پرداخته است. جستجوی نظام‌یافته در پایگاه‌های داده معتبر شامل وب آگاهی، اسکوپوس، اریک، گوگل‌دانش و پایگاه‌های داخلی مانند نورمگز و مگیران با استفاده از ترکیبی از کلیدواژه‌های مرتبط با هوش مصنوعی مولد، عدالت آموزشی، شکاف دیجیتال و مدارس متوسطه انجام شد و پس از غربالگری اولیه ۸۴۷ سند، در نهایت ۴۲ مقاله و گزارش پژوهشی که معیارهای ورود به مطالعه را داشتند، برای تحلیل نهایی انتخاب شدند. یافته‌های حاصل از تحلیل محتوای کیفی و فراتجمیع نشان داد که هوش مصنوعی مولد دارای ظرفیت‌های قابل‌توجهی برای ارتقای عدالت آموزشی از طریق شخصی‌سازی یادگیری، دسترسی به محتوای باکیفیت در مناطق محروم، ترجمه هم‌زمان محتوا به زبان‌های محلی، تولید محتوای آموزشی تطبیقی با نیازهای ویژه، و کاهش وابستگی به نیروی انسانی محدود است. با این حال، یافته‌ها همچنین نشان داد که پیاده‌سازی این فناوری با چالش‌های جدی از جمله نیاز به زیرساخت‌های دیجیتال پیشرفته، هزینه‌های بالای دسترسی به سامانه‌های پیشرفته، کمبود محتوای آموزشی بومی‌شده به زبان فارسی، نبود چارچوب‌های اخلاقی و قانونی شفاف، خطر افزایش شکاف دیجیتال به‌جای کاهش آن به دلیل دسترسی نابرابر به فناوری، و وابستگی بیش‌ازحد دانش‌آموزان به ابزارهای تولیدکننده محتوا مواجه است. تحلیل یافته‌ها نشان داد که شکاف دیجیتال در سه سطح دسترسی، استفاده و پیامدها، تأثیر مستقیمی بر نحوه بهره‌مندی گروه‌های مختلف دانش‌آموزی از هوش مصنوعی مولد دارد و دانش‌آموزان مناطق برخوردار با سواد دیجیتال بالاتر، بیش‌ترین بهره و دانش‌آموزان مناطق محروم با سواد دیجیتال پایین، کم‌ترین بهره را از این فناوری می‌برند و این امر، در صورت عدم مداخله هدفمند، می‌تواند به افزایش نابرابری‌های آموزشی منجر شود. همچنین، نقش معلمان به عنوان عامل کلیدی در کاهش شکاف دیجیتال و ترویج عدالت آموزشی، از طریق آموزش‌های ضمن‌خدمت، توانمندسازی در زمینه کاربست هوش مصنوعی، و طراحی فعالیت‌های یادگیری مبتنی بر همکاری و مشارکت، بسیار تعیین‌کننده ارزیابی شد و در غیاب معلمان توانمند، حتی پیشرفته‌ترین سامانه‌های هوش مصنوعی نیز نمی‌توانند به عدالت آموزشی کمک کنند. در مجموع، این مطالعه نشان داد که هوش مصنوعی مولد یک راه‌حل جادویی برای عدالت آموزشی نیست، بلکه یک ابزار دوگانه است که بسته به نحوه طراحی، پیاده‌سازی و نظارت، می‌تواند به کاهش یا افزایش شکاف‌های آموزشی منجر شود.