طراحی و اعتباریابی الگوی ارزیابی عملکرد چندبعدی معلمان بر اساس مؤلفه‌های تربیتی و شناختی

پژوهش حاضر با هدف طراحی و اعتباریابی الگوی ارزیابی عملکرد چندبعدی معلمان بر اساس مؤلفه‌های تربیتی و شناختی در نظام آموزشی ایران انجام شده است. ارزیابی عملکرد معلمان به عنوان یکی از مهم‌ترین و حساسترین فرایندهای مدیریت منابع انسانی در آموزش و پرورش، نقش تعیین‌کننده‌ای در ارتقای کیفیت تدریس، توانمندسازی حرفه‌ای معلمان و بهبود یادگیری دانش‌آموزان ایفا می‌کند و با توجه به تغییرات بنیادین در رویکردهای آموزشی، ضرورت بازنگری در الگوهای سنتی ارزیابی که عمدتاً بر شاخص‌های کمی و سطحی متمرکز هستند و ابعاد کیفی، تربیتی و شناختی را نادیده می‌گیرند، بیش از پیش احساس می‌شود. این پژوهش با رویکرد آمیخته اکتشافی متوالی انجام شده است که در بخش کیفی از روش پدیدارشناسی تفسیری و در بخش کمی از روش توصیفی-پیمایشی استفاده شده است. در بخش کیفی، جامعه آماری شامل معلمان برتر، مدیران موفق و متخصصان حوزه علوم تربیتی و روان‌شناسی شناختی در شهر تهران بود که با استفاده از روش نمونه‌گیری هدفمند و با معیار اشباع نظری، ۲۸ نفر از آنان انتخاب شدند و داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته عمیق جمع‌آوری و با روش تحلیل مضمون که شامل کدگذاری باز، محوری و گزینشی است، تحلیل گردیدند. در بخش کمی، جامعه آماری شامل کلیه معلمان و مدیران مدارس مقطع متوسطه دوم شهر تهران به تعداد ۳۵۰۰ نفر بود که با استفاده از فرمول کوکران و روش نمونه‌گیری طبقه‌ای تصادفی، تعداد ۳۴۰ نفر به عنوان نمونه انتخاب شدند و داده‌ها با استفاده از پرسشنامه محقق‌ساخته که بر اساس مؤلفه‌های استخراج‌شده از بخش کیفی طراحی شده بود و روایی و پایایی آن با روش‌های روایی محتوایی، تحلیل عاملی تأییدی و آلفای کرونباخ تأیید گردید، جمع‌آوری و با روش‌های آمار توصیفی، تحلیل عاملی اکتشافی و تأییدی و تحلیل مسیر با استفاده از نرم‌افزارهای SPSS تحلیل شدند. یافته‌های بخش کیفی به شناسایی ۶ بُعد اصلی و ۲۷ مؤلفه فرعی برای ارزیابی عملکرد چندبعدی معلمان انجامید که ابعاد اصلی شامل ۱) شایستگی‌های شناختی و تخصصی، ۲) شایستگی‌های تربیتی و اخلاقی، ۳) شایستگی‌های عاطفی و روان‌شناختی، ۴) شایستگی‌های ارتباطی و اجتماعی، ۵) شایستگی‌های مدیریتی و سازمانی، و ۶) شایستگی‌های توسعه‌ای و نوآورانه بودند. نتایج بخش کمی نشان داد شایستگی‌های تربیتی و اخلاقی با ضریب بتای ۳۴/۰ و بُعد شایستگی‌های شناختی با ضریب بتای ۳۱/۰، بیشترین تأثیر را بر عملکرد کلی معلمان دارند و بُعد شایستگی‌های توسعه‌ای و نوآورانه با ضریب بتای ۱۸/۰ کمترین تأثیر را داراست. از سوی دیگر، یافته‌ها حاکی از آن است که الگوی فعلی ارزیابی عملکرد معلمان در نظام آموزشی ایران، عمدتاً بر شاخص‌های کمی مانند نمرات دانش‌آموزان، میزان مشارکت در کلاس‌های ضمن خدمت و سابقه خدمت متمرکز است و به مؤلفه‌های کیفی، تربیتی و شناختی توجه چندانی نمی‌شود و این نارسایی، به کاهش اثربخشی فرایند ارزیابی و نارضایتی معلمان از نظام ارزشیابی منجر شده است.