تأثیر استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی بر حفظ یا تضعیف تفکر انتقادی در آموزش

The impact of using artificial intelligence tools on maintaining or weakening critical thinking in education

شماره مجله

دوره 2، شماره 9

تاریخ انتشار

01 آذر 1404

زبان مقاله

فارسی

MDOI

MDOI-02-2026.0253

سال انتشار

1404

چکیده

در عصر حاضر، ظهور و فراگیری ابزارهای هوش مصنوعی مولد (Generative AI) پارادایم‌های حاکم بر محیط‌های آموزشی را به نحو بنیادینی دستخوش دگرگونی کرده است. این پژوهش با هدف واکاوی نقادانه تأثیر به‌کارگیری ابزارهای هوش مصنوعی بر مهارت‌های تفکر انتقادی در فراگیران تدوین شده است. مسئله اصلی این است که آیا ادغام این فناوری‌ها به عنوان «تسهیل‌گر هوشمند» می‌تواند به تعمیق تحلیل‌های انتقادی کمک کند و یا با ایجاد وابستگی شناختی، منجر به تقلیل تفکر مستقل و خلاقانه می‌گردد. در این مطالعه که به روش اسنادی و تحلیلی صورت پذیرفته، شواهد موجود پیرامون دوگانگیِ اثرات هوش مصنوعی بر فرآیندهای ذهنی بررسی شده است. از یک‌سو، هوش مصنوعی با فراهم‌سازی دسترسی سریع به اطلاعات وسیع و ارائه تحلیل‌های چندبعدی، می‌تواند بستر مناسبی برای «تفکر الگوریتمیک» و حل مسائل پیچیده فراهم آورد؛ به شرط آنکه نظام آموزشی، رویکردهای یادگیری را از حفظ‌محوری به سمت ارزیابی انتقادی خروجی‌های هوش مصنوعی سوق دهد (اسمیت و همکاران، ۲۰۲۴). از سوی دیگر، یافته‌های پژوهشی حاکی از آن است که اعتماد بیش‌ازحد و بدون واسطه به ابزارهایی نظیر مدل‌های زبانی بزرگ (LLMs)، می‌تواند «تنبلی شناختی» را دامن زده و ظرفیت فرد برای زیر سؤال بردن پیش‌فرض‌ها، شناسایی مغالطات و استدلال مستقل را تضعیف نماید (احمدی و رضایی، ۲۰۲۳). این پژوهش استدلال می‌کند که تفکر انتقادی در مواجهه با هوش مصنوعی نباید صرفاً به معنای شکاکیت نسبت به فناوری باشد، بلکه باید به سوی یک «سواد انتقادیِ الگوریتمیک» گذار کند که در آن فراگیر، هوش مصنوعی را نه به عنوان مرجع نهایی حقیقت، بلکه به عنوان «دیگریِ گفتگویی» جهت به چالش کشیدن اندیشه‌های خود به کار گیرد. نتایج نشان می‌دهد که برای حفظ تفکر انتقادی، بازنگری در طراحی تکالیف آموزشی و گذار از ارزیابی‌های نتیجه‌گرا به ارزیابی‌های فرآیندمحور، امری حیاتی است. این مطالعه در نهایت پیشنهاد می‌دهد که مدل‌های آموزشی باید بر توانمندسازی فراگیران جهت «گفتگوی سقراطی» با ابزارهای هوش مصنوعی متمرکز شوند تا از ظرفیت فناورانه برای تقویت تفکر، به جای جایگزینی آن، بهره‌برداری گردد.

Abstract

In the current era, the emergence and widespread adoption of generative AI tools has fundamentally transformed the paradigms governing educational environments. This study aims to critically examine the impact of using AI tools on learners' critical thinking skills. The main issue is whether the integration of these technologies as "intelligent facilitators" can help deepen critical analysis or lead to the reduction of independent and creative thinking by creating cognitive dependence. In this study, which was conducted using a documentary and analytical method, the existing evidence regarding the dual effects of AI on mental processes has been examined. On the one hand, AI, by providing rapid access to vast information and providing multidimensional analysis, can provide a suitable platform for "algorithmic thinking" and solving complex problems; provided that the educational system moves learning approaches from memorization-oriented to critical evaluation of AI outputs (Smith et al., 2024). On the other hand, research findings suggest that over-reliance on tools such as large language models (LLMs) can foster “cognitive laziness” and weaken an individual’s capacity to question assumptions, identify fallacies, and reason independently (Ahmadi & Rezaei, 2023). This research argues that critical thinking in the face of AI should not simply mean skepticism about the technology, but should move towards a “critical algorithmic literacy” in which the learner uses AI not as the ultimate authority for truth, but as a “dialogical other” to challenge their own ideas. The results suggest that to sustain critical thinking, it is crucial to review the design of educational tasks and move from outcome-oriented to process-oriented assessments. The study ultimately suggests that educational models should focus on empowering learners to engage in “Socratic dialogue” with AI tools to harness the technological capacity to enhance thinking, rather than replace it.