بررسی کهن الگوها در نگاره های شاهنامه بایسنقری (مطالعه موردی ۶ نگاره)

شماره مجله

دوره 3، شماره 5

تاریخ انتشار

01 مرداد 1405

زبان مقاله

فارسی

MDOI

MDOI-02-2026.0384

سال انتشار

1405

چکیده

شاهنامه بایسنقری یکی از برجسته‌ترین نسخه‌های مصور شاهنامه و از مهم‌ترین آثار نگارگری دوره تیموری است که نگاره‌های آن علاوه بر ارزش هنری و تاریخی، ظرفیت بالایی برای مطالعه مفاهیم نمادین و اسطوره‌ای دارند. پژوهش حاضر با هدف بررسی کهن‌الگوهای موجود در نگاره‌های شاهنامه بایسنقری انجام شده و در آن شش نگاره به عنوان نمونه موردی انتخاب شده است. روش پژوهش از نظر هدف بنیادی و از نظر ماهیت کیفی و توصیفی ـ تحلیلی است و داده‌ها با استفاده از مطالعات کتابخانه‌ای، اسنادی و مشاهده و تحلیل مستقیم عناصر تصویری گردآوری شده‌اند. در فرایند تحلیل، شخصیت‌ها، موقعیت‌های روایی، ترکیب‌بندی، رنگ، معماری، پوشش، سلاح، حیوانات و سایر عناصر بصری نگاره‌ها مورد بررسی قرار گرفته و ارتباط آن‌ها با الگوهای بنیادین اسطوره‌ای و کهن‌الگویی تحلیل شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که کهن‌الگوهایی همچون قهرمان، پادشاه و سایه در نگاره‌های مورد مطالعه حضور برجسته‌ای دارند و مفاهیمی مانند شجاعت، قدرت، نظم، مبارزه، آزمون، پیروزی و تقابل خیر و شر از طریق شخصیت‌ها و عناصر تصویری بازنمایی شده‌اند. همچنین نتایج نشان می‌دهد که عناصر غیرانسانی مانند اسب، سلاح، معماری، طبیعت و رنگ نیز در تقویت معانی نمادین و کهن‌الگویی نقش دارند. بر اساس یافته‌ها، نگاره‌های شاهنامه بایسنقری را می‌توان متونی تصویری دانست که در آن روایت‌های حماسی و اسطوره‌ای فردوسی با سنت‌های هنری مکتب هرات و جهان فرهنگی دوره تیموری پیوند یافته‌اند. از این رو، تحلیل کهن‌الگویی نگاره‌ها می‌تواند به شناخت عمیق‌تر ارتباط میان ادبیات حماسی، اسطوره، فرهنگ ایرانی و هنر نگارگری کمک کند.