تکرار در غزلیات حافظ

شماره مجله

دوره 3، شماره 5

تاریخ انتشار

01 مرداد 1405

زبان مقاله

فارسی

MDOI

MDOI-02-2026.0567

سال انتشار

1405

چکیده

آرایه «تکرار» یکی از بنیادین‌ترین و پربسامدترین شگردهای بلاغی در شعر فارسی است که نقشی محوری در ایجاد موسیقی کلام، برجسته‌سازی معنا و انتقال عاطفه ایفا می‌کند. این پژوهش با هدف بررسی کاربرد تکرار در غزلیات حافظ شیرازی، به تحلیل انواع، بسامد و کارکردهای معنایی و زیباشناختی این آرایه در چارچوب درس «بلاغت کاربردی» انجام شده است. روش تحقیق از نوع توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر تحلیل محتوای متون بلاغی و شواهد شعری است. یافته‌ها نشان می‌دهد که حافظ از تکرار واج به‌عنوان بارزترین گونه تکرار در غزلیاتش بهره گرفته است و پربسامدترین صامت‌ها در غزل او «س»، «ش» و «ص» هستند و مصوت کوتاه «اِ» بیشترین جلوه را در میان مصوت‌ها دارد . از میان انواع تکرار، واج‌آرایی، جناس اشتقاق و تسجیع (سجع) بارزترین جلوه‌های فرمی-بلاغی را در غزل حافظ دارند . مهم‌ترین کارکرد معنایی تکرار در اشعار عاشقانه-عارفانه حافظ، انتقال عاطفه اشتیاق و بی‌قراری و سپس اندوه و نارضایتی است؛ در حالی که در بخش اجتماعی-انتقادی، القای مفهوم طنز و تحقیر و نیز مفاخره و تفخیم مهم‌ترین کارکرد محسوب می‌شود . نتیجه‌گیری پژوهش حاکی از آن است که تکرار در غزل حافظ، نه یک آرایه صرفاً لفظی، بلکه ابزاری بلاغی برای تعمیق معنا، تقویت موسیقی و انتقال ظریف‌ترین لایه‌های عاطفی و اندیشگی است.