جایگاه صبر در متون تعلیمی فارسی

شماره مجله

دوره 3، شماره 6

تاریخ انتشار

01 شهریور 1405

زبان مقاله

فارسی

MDOI

MDOI-02-2026.0598

سال انتشار

1405

چکیده

صبر، به‌عنوان یکی از بنیادین‌ترین فضایل اخلاقی در آموزه‌های اسلامی، نقشی محوری در شکل‌گیری و غنای متون تعلیمی فارسی ایفا کرده است. این پژوهش با هدف بررسی جایگاه صبر در متون تعلیمی فارسی، در چارچوب درس «سیر آراء و عقاید اسلامی در ادب فارسی» انجام شده است. روش تحقیق از نوع توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر تحلیل محتوای متون تعلیمی منظوم و منثور فارسی است. یافته‌ها نشان می‌دهد که صبر در ادبیات تعلیمی فارسی، با سه گرایش متمایز اما درهم‌تنیده جلوه‌گر شده است: گرایش اخلاق دینی و انسانی (در آثار فردوسی و سعدی)، گرایش اخلاق فیلسوفانه (در آثار خواجه نصیرالدین طوسی)، و گرایش اخلاق عرفانی (در نوشته‌های سنایی، عطار، مولوی، حافظ و جامی) که هر یک با مضمون‌پردازی‌های خاص خود همراه است . یافته‌های کلیدی نشان می‌دهد که در متون تعلیمی، صبر نه‌تنها به‌عنوان یک فضیلت فردی، بلکه به‌عنوان شرط لازم برای رسیدن به اهداف عالیه انسانی، کلید پیروزی، و نشانه آزادگی معرفی شده است . در مثنوی معنوی، صبر به‌عنوان «مهارت» و «ابزار مقاوم‌سازی» در برابر فشارهای روانی و استرس مطرح می‌شود که از طریق تمرین و عادت‌دهی قابل کسب است . همچنین مشخص شد که ادبیات تعلیمی فارسی، با بهره‌گیری از حکایت‌ها، تمثیل‌ها، و ابیات حکمت‌آموز، صبر را به‌صورت غیرمستقیم و هنرمندانه به مخاطب آموزش می‌دهد. نتیجه‌گیری پژوهش حاکی از آن است که صبر در متون تعلیمی فارسی، فراتر از یک مفهوم اخلاقی صرف، به‌عنوان یک راهبرد عملی برای مواجهه با چالش‌های زندگی و دستیابی به کمال انسانی معرفی شده است.