تبیین الگوی نقش‌آفرینی معلم در تربیت دانش‌آموز تراز سند تحول بنیادین آموزش‌وپرورشدر عصر فناوری‌های نوین و هوش مصنوعی

نویسندگان مقاله

چکیده

تحولات شتابان فناوری اطلاعات و ظهور هوش مصنوعی، نظام‌های آموزشی را با فرصت‌ها و چالش‌های جدیدی مواجه ساخته است. در این شرایط، نقش سنتی معلم به‌عنوان انتقال‌دهنده اطلاعات، به‌تنهایی پاسخگوی نیازهای یادگیرندگان نیست و معلم باید به تسهیل‌گر یادگیری، هدایتگر استفاده مسئولانه از فناوری، طراح موقعیت‌های یادگیری و الگوی اخلاقی دانش‌آموزان تبدیل شود. از سوی دیگر، سند تحول بنیادین آموزش‌وپرورش، نظام تعلیم و تربیت را مسئول فراهم‌کردن زمینه دستیابی دانش‌آموزان به مراتب حیات طیبه و کسب شایستگی‌های لازم برای درک و اصلاح موقعیت خود و دیگران می‌داند (شورای عالی انقلاب فرهنگی، ۱۳۹۰). پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش و شایستگی‌های حرفه‌ای معلم در تربیت دانش‌آموز تراز سند تحول بنیادین در عصر فناوری و هوش مصنوعی و با روش مروری ـ تحلیلی انجام شده است. بررسی منابع نشان می‌دهد که هوش مصنوعی می‌تواند در طراحی و تولید محتوای آموزشی، شخصی‌سازی یادگیری، ارائه بازخورد، تقویت دسترسی به منابع و پشتیبانی از فرایندهای آموزشی نقش مؤثری داشته باشد؛ بااین‌حال، استفاده بدون برنامه از این فناوری ممکن است با چالش‌هایی مانند کاهش استقلال فکری، تولید اطلاعات نادرست، نقض حریم خصوصی، تقلب آموزشی و تشدید شکاف دیجیتال همراه شود (UNESCO, 2023; Wang et al., 2024). چارچوب شایستگی هوش مصنوعی معلمان یونسکو نیز بر پنج حوزه شامل نگرش انسان‌محور، اخلاق هوش مصنوعی، مبانی و کاربردهای هوش مصنوعی، پداگوژی هوش مصنوعی و استفاده از هوش مصنوعی برای یادگیری حرفه‌ای تأکید دارد (Miao & Cukurova, 2024). نتایج نشان می‌دهد که معلم تراز عصر هوش مصنوعی، صرفاً کاربر ابزارهای دیجیتال نیست؛ بلکه باید بتواند فناوری را در خدمت اهداف تربیتی، تفکر انتقادی، خلاقیت، اخلاق، مسئولیت‌پذیری و هویت دانش‌آموز قرار دهد. بنابراین، توانمندسازی حرفه‌ای معلمان، آموزش سواد هوش مصنوعی، توجه به اخلاق فناوری و بازنگری در شیوه‌های تدریس و ارزشیابی از الزامات تحقق اهداف سند تحول بنیادین در عصر هوش مصنوعی است. واژگان کلیدی: معلم، سند تحول بنیادین، دانش‌آموز تراز، هوش مصنوعی، فناوری آموزشی، شایستگی حرفه‌ای، تعلیم و تربیت.