مروری بر ارتباط آموزش فراگیر، نگرش معلمان و پیشرفت دانش‌آموزان با نیازهای ویژه

پژوهش حاضر با هدف مروری نظام‌مند بر ارتباط میان آموزش فراگیر، نگرش معلمان و پیشرفت تحصیلی دانش‌آموزان با نیازهای ویژه انجام شده است. آموزش فراگیر به عنوان یکی از مهم‌ترین رویکردهای تحول‌آفرین در نظام‌های آموزشی جهان، بر این اصل اساسی استوار است که تمامی دانش‌آموزان بدون توجه به تفاوت‌های فردی، جسمی، ذهنی، اجتماعی و فرهنگی، باید از حق برابر برای حضور در مدارس عادی و بهره‌مندی از آموزش باکیفیت برخوردار باشند و این رویکرد، که ریشه در اسناد بین‌المللی نظیر بیانیه سالامانکا و چارچوب اقدام برای آموزش فراگیر دارد، در سال‌های اخیر توجه روزافزونی را در نظام آموزشی ایران نیز به خود جلب کرده است. با این حال، آنچه تا حد زیادی در اجرای موفقیت‌آمیز این رویکرد نقش تعیین‌کننده دارد، نگرش معلمان نسبت به دانش‌آموزان با نیازهای ویژه است و پژوهش‌های متعدد نشان داده‌اند که نگرش‌های مثبت، توأم با باور به توانمندی‌ها و قابلیت‌های این دانش‌آموزان، می‌تواند به عنوان مهم‌ترین پیش‌بینی‌کننده موفقیت برنامه‌های آموزش فراگیر عمل نماید. این مطالعه مروری با جستجوی نظام‌مند در پایگاه‌های داده معتبر فارسی و با استفاده از کلیدواژه‌های مرتبط، تعداد ۵۲ مقاله مرتبط را از میان ۳۴۵ سند اولیه شناسایی و پس از اعمال معیارهای ورود و خروج، نهایتاً ۲۷ پژوهش را مورد تحلیل عمیق قرار داده است. یافته‌های حاصل از این مرور نظام‌مند نشان می‌دهد که رابطه میان نگرش معلمان و پیشرفت تحصیلی دانش‌آموزان با نیازهای ویژه، یک رابطه چندلایه و پیچیده است که تحت تأثیر عوامل متعددی نظیر جنسیت، سابقه تدریس، تجربه قبلی در تعامل با دانش‌آموزان استثنایی، میزان دانش و آگاهی معلم از ماهیت نیازهای ویژه، میزان حمایت سازمانی و اداری، و همچنین فرهنگ مدرسه و جو حاکم بر کلاس درس قرار دارد و هیچ‌یک از این عوامل به تنهایی نمی‌توانند تبیین‌کننده کامل این رابطه باشند. همچنین نتایج نشان داد که آموزش فراگیر نه تنها به تغییر ساختارهای فیزیکی و تجهیزاتی مدارس نیاز دارد، بلکه بیش از هر چیز مستلزم تغییر نگرش‌ها، باورها و نگاه معلمان نسبت به مفهوم تفاوت و تنوع انسانی است و برنامه‌های توانمندسازی معلمان که بر مؤلفه‌های نگرشی، دانشی و مهارتی به طور هم‌زمان متمرکز بوده‌اند، بیشترین تأثیر مثبت را بر ارتقاء نگرش‌های مثبت و به‌تبع آن، بهبود پیشرفت تحصیلی دانش‌آموزان با نیازهای ویژه داشته‌اند.