نقش شبکه‌های اجتماعی و گروه‌های همسالان مجازی بر هویت‌یابی و سلامت روان دانش‌آموزان دبیرستانی: رویکردی آسیب‌شناسانه

پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش شبکه‌های اجتماعی و گروه‌های همسالان مجازی بر هویت‌یابی و سلامت روان دانش‌آموزان دبیرستانی با رویکردی آسیب‌شناسانه انجام شده است. رویکرد پژوهش کیفی و از نوع تحلیل محتوای جهت‌دار با بهره‌گیری از روش پدیدارشناسی توصیفی بود و جامعه آماری را کلیه دانش‌آموزان دوره متوسطه دوم شهر تهران در سال تحصیلی ۱۴۰۳-۱۴۰۲ تشکیل دادند که با استفاده از نمونه‌گیری هدفمند از نوع گلوله‌برفی و تا رسیدن به اشباع نظری، ۲۸ نفر از آنها که حداقل سه سال عضویت فعال در شبکه‌های اجتماعی و گروه‌های همسالان مجازی داشتند، مورد مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته عمیق قرار گرفتند. همچنین، برای غنای بیشتر داده‌ها، با ۱۲ نفر از معلمان، مشاوران مدارس و روانشناسان تربیتی نیز مصاحبه‌های تخصصی انجام شد. داده‌های گردآوری شده با استفاده از روش هفت‌مرحله‌ای کلایزی تحلیل شدند. یافته‌ها در قالب ۵ مضمون اصلی و ۲۳ مضمون فرعی شناسایی شدند که شامل ابعاد هویت‌یابی در فضای مجازی (شامل هویت‌یابی چندگانه و سیال، هویت‌یابی مبتنی بر تصویر و بازخورد دیگران، هویت‌یابی گروهی و تعلق‌خواهی، هویت‌یابی تقابلی و تمایزجویی، و هویت‌یابی آرمان‌گرایانه و ایده‌آل‌خواهانه)، آسیب‌های هویت‌یابی در فضای مجازی (شامل بحران هویت و سردرگمی، خودشیءانگاری و بدن‌محوری، وابستگی به تأیید دیگران، هویت‌های کاذب و نمایشی، و گسست از هویت واقعی)، تأثیرات شبکه‌های اجتماعی بر سلامت روان (شامل افزایش اضطراب و استرس، احساس تنهایی و انزوا، کاهش عزت‌نفس و خودکارآمدی، اختلالات خواب و خوردن، و گرایش به افسردگی و خودکشی)، عوامل محافظت‌کننده و تشدیدکننده (شامل حمایت خانواده و مدرسه، سواد رسانه‌ای و مهارت‌های شناختی، شخصیت و ویژگی‌های فردی، کیفیت محتوای مصرفی، و مدت و الگوی استفاده)، و راهبردهای پیشگیرانه و مداخله‌ای (شامل آموزش سواد رسانه‌ای، تقویت هویت واقعی و عزت‌نفس، مدیریت زمان و الگوی مصرف، حمایت روانشناختی و مشاوره، و نظارت والدین و مدرسه) بود. نتایج نشان داد که شبکه‌های اجتماعی و گروه‌های همسالان مجازی، با وجود فرصت‌هایی نظیر دسترسی به اطلاعات، ارتباط با همسالان و ابراز خود، آسیب‌های جدی در حوزه هویت‌یابی و سلامت روان دانش‌آموزان به همراه دارند و این آسیب‌ها به ویژه در نوجوانانی که حمایت خانوادگی و مدرسه‌ای کافی ندارند و از سواد رسانه‌ای ضعیفی برخوردارند، شدیدتر است.