تبیبن نقش معماری روسیه بر سیر تحولات معماری ایران و ازبکستان در دوره قاجار و پهلوی

بیان مساله: تحولات معماری و شهرسازی در هر سرزمین بازتاب عوامل پس زمینه اجتماعی، سیاسی و فرهنگی آن به شمار می‌رود. از این‌رو می‌توان اذعان داشت یکی از عوامل مهم درک و شناخت عالم تجدد و مدرنیزاسیون در ایران و ازبکستان‌، جنگ‌های ایران و روس و در منطقه ماوارانهر و ترکستان ( ازبکستان، تاجیکستان، ترکمنستان کنونی) واگذاری حاکمیت این سرزمین در دوره قاجار ( در سال 1881م ) به واسطه پیمان آخال به روسیه بوده‌است. از این رو با افزایش حضور روس‌ها در ایران ( خصوصا در نواحی شمالی) در دوره قاجار و پهلوی اول و در مناطق مرکزی ازبکستان ساخت بسیاری از بناها در این دوره تحت تاثیر سبک‌های رایج در روسیه و دانش معماری آن زمان روسیه قرار داشته‌است. هدف: با توجه به قرارگیری کشور ایران و ازبکستان در یک حوزه تاریخی و جغرافیایی و با توجه به پیشینه سرزمین ایران و داشتن ریشه‌های غنی فرهنگی و تاریخی مشترک میان آن دو سعی بر آن است تا با طرح مطالعه تطبیقی نقش روسیه و سبک‌های معماری رایج در این کشور را بر سیر تحولات معماری ایران و ازبکستان و بازیابی مولفه‌های سبک‌شناسانه متاثر از معماری این کشور در بناهای ایران و ازبکستان در دوره قاجار و پهلوی مورد بررسی قرار‌گیرد. روش تحقیق: این پژوهش به صورت تطبیقی و با رویکردی کیفی به کمک مطالعات اسنادی و میدانی صورت گرفته است که از روش تحقیق تاریخی-تفسیری در گردآوری مبانی نظری تاریخی و روش تحقیق توصیفی-تحلیلی در زمینه تحلیل آثار معماری استفاده شده‌است. جامعه آماری شامل تمام بناهایی هستند که توسط معماران روس و یا با الهام از سبک‌های رایج در معماری روسیه در ایران و ازبکستان در دوره قاجار و پهلوی ساخته شدند و جامعه نمونه شامل آن تعداد از بناهایی می‌باشند که از نظر شباهت‌های عینی و عملکردی دارای قرابت‌های سبک‌شناسانه می‌باشند. نتیجه گیری: نتایج حاصل از پژوهش نشان می‌دهد که روسیه نقش بسیار مهمی در ورود عناصر معماری غربی به ایران و ازبکستان داشته‌است اما این تاثیرگذاری در ایران غالبا در دوره قاجار و پهلوی اول(1940-1881م) و در حوزه ساخت بناها به سبک نئوکلاسیک می‌باشد در صورتی که با توجه به بازه زمانی استعمار ازبکستان توسط روسیه (1991_1881م) بیشترین تاثیرگذاری را می‌توان در دوره پایانی استعمار شوروی (1980-1940م ) در حوزه معماری مدرن کارکرد گرا و ساخت بناها به سبک مدرن بین‌المللی،مدرن پیش‌ساخته و کانتراکتیویسم شوروی مشاهده‌نمود.

Statement of the problem: Architectural and urban development developments in each land are a reflection of its social, political and cultural background factors. Therefore, it can be acknowledged that one of the important factors in understanding and recognizing the world of modernity and modernization in Iran and Uzbekistan, the Iran-Russia wars and in the Transoxiana and Turkestan region (Uzbekistan, Tajikistan, present-day Turkmenistan) was the transfer of sovereignty of this land to Russia during the Qajar period (in 1881) through the Akhal Treaty. Therefore, with the increasing presence of Russians in Iran (especially in the northern regions) during the Qajar and Pahlavi periods and in the central regions of Uzbekistan, the construction of many buildings during this period was influenced by the styles prevalent in Russia and the architectural knowledge of Russia at that time. Objective: Considering the location of Iran and Uzbekistan in the same historical and geographical area, and considering the history of the Iranian land and the rich cultural and historical roots shared between them, an attempt is made to study the role of Russia and the architectural styles prevalent in this country on the course of developments in Iranian and Uzbek architecture, and to recover the stylistic components influenced by this country's architecture in the buildings of Iran and Uzbekistan during the Qajar and Pahlavi periods, through a comparative study. Research Method: This research was conducted in a comparative manner and with a qualitative approach with the help of documentary and field studies, which used the historical-interpretive research method in collecting historical theoretical foundations and the descriptive-analytical research method in analyzing architectural works. The statistical population includes all buildings that were built by Russian architects or inspired by the styles prevalent in Russian architecture in Iran and Uzbekistan during the Qajar and Pahlavi periods, and the sample population includes those buildings that have stylistic similarities in terms of objective and functional similarities. Conclusion: The results of the research show that Russia played a very important role in the introduction of Western architectural elements to Iran and Uzbekistan, but this influence in Iran was mostly in the Qajar and Pahlavi I periods (1881-1940) and in the field of building in the neoclassical style. However, considering the period of colonization of Uzbekistan by Russia (1881-1991), the greatest influence can be observed in the final period of Soviet colonization (1940-1980) in the field of modern functionalist architecture and the construction of buildings in the modern international style, prefabricated modern, and Soviet constructivism.