ادراک معلمان از فرصت‌ها و تهدیدهای هوش مصنوعی در آموزش

ظهور پرشتاب هوش مصنوعی (AI) و نفوذ آن در ساحت‌های مختلف نظام‌های آموزشی، پارادایم‌های سنتی یاددهی-یادگیری را با تحولی بنیادین مواجه ساخته است. در این میان، معلمان به عنوان کارگزاران اصلی نظام آموزشی، نقشی محوری در پذیرش، پیاده‌سازی و مدیریت این فناوری ایفا می‌کنند. هدف پژوهش حاضر، تحلیل و تبیین ادراک معلمان از فرصت‌ها و تهدیدهای هوش مصنوعی در محیط‌های آموزشی از طریق مرور نظام‌مند ادبیات پژوهشی است. روش پژوهش در این مطالعه از نوع کتابخانه‌ای و اسنادی بوده که با بهره‌گیری از پایگاه‌های داده معتبر داخلی (مانند نورمگز، SID، و سیویلیکا) و بین‌المللی (مانند ساینس دایرکت و اسکوپوس) انجام گرفته است. یافته‌های حاصل از تحلیل اسناد نشان می‌دهد که معلمان هوش مصنوعی را به عنوان یک فرصت استراتژیک برای شخصی‌سازی آموزش، کاهش بار اداری معلمان و تسهیل دسترسی به منابع آموزشی نوین قلمداد می‌کنند. با این حال، در کنار این فرصت‌ها، ادراک گسترده‌ای از تهدیدها نیز وجود دارد که شامل نگرانی‌های جدی پیرامون اخلاق حرفه‌ای، امنیت و حریم خصوصی داده‌ها، کاهش تعاملات انسانی، خطر جایگزینی نقش معلم توسط ماشین، و افزایش شکاف دیجیتالی میان دانش‌آموزان است. تحلیل‌ها نشان می‌دهد که «خودکارآمدی فناورانه» و «نگرش معلمان نسبت به تغییر»، پیش‌ران‌های اصلی در تبدیل این تهدیدها به فرصت‌های یادگیری هستند. نتیجه‌گیری این پژوهش بر این نکته تأکید دارد که ادراک معلمان از هوش مصنوعی، رابطه‌ای دوسویه با فرهنگ سازمانی مدارس دارد؛ لذا برای بهره‌گیری بهینه از این فناوری، ضروری است سیاست‌گذاران آموزشی به جای اتخاذ رویکردهای صرفاً فنی، رویکردی انسان‌محور و حمایتی را در توانمندسازی حرفه‌ای معلمان در پیش بگیرند تا ضمن رفع ابهامات و کاهش مقاومت‌های روانی، زمینه‌ی زیست‌بوم آموزشی ترکیبی و هوشمند فراهم گردد. این پژوهش پیشنهاد می‌کند که برای مدیریت این گذار، توسعه سواد هوش مصنوعی در برنامه‌های تربیت معلم و بازنگری در مدیریت استراتژیک مدارس به منظور کاهش اضطراب‌های شغلی معلمان، باید در اولویت برنامه‌های تحولی نظام آموزش و پرورش قرار گیرد.

The rapid emergence of artificial intelligence (AI) and its influence in various areas of educational systems have fundamentally transformed traditional teaching-learning paradigms. In the meantime, teachers, as the main agents of the educational system, play a pivotal role in the acceptance, implementation, and management of this technology. The aim of the present study is to analyze and explain teachers' perceptions of the opportunities and threats of artificial intelligence in educational environments through a systematic review of the research literature. The research method in this study was library and document type, which was carried out using reputable domestic (such as Normags, SID, and Civica) and international (such as Science Direct and Scopus) databases. The findings from the document analysis show that teachers consider artificial intelligence as a strategic opportunity to personalize education, reduce the administrative burden of teachers, and facilitate access to new educational resources. However, alongside these opportunities, there is also a widespread perception of threats, including serious concerns about professional ethics, data security and privacy, reduced human interaction, the risk of machine replacement of teachers, and the widening digital divide among students. Analyses show that “technological self-efficacy” and “teachers’ attitude toward change” are the main drivers in transforming these threats into learning opportunities. The conclusion of this study emphasizes that teachers’ perception of AI has a two-way relationship with the organizational culture of schools; therefore, to optimally utilize this technology, it is essential for educational policymakers to adopt a human-centered and supportive approach to the professional empowerment of teachers, rather than adopting purely technical approaches, in order to eliminate ambiguities and reduce psychological resistance, and to provide the basis for a hybrid and intelligent educational ecosystem. This research suggests that to manage this transition, developing AI literacy in teacher training programs and reviewing the strategic management of schools to reduce teachers' job anxieties should be prioritized in the education system's transformation plans.