راه کارهای نوین برای تقویت مهارت های فراشناختی ویادگیری خودتنظیمی درفرایندآموزش ویژه دانش آموزان

پژوهش حاضر با هدف شناسایی و تبیین راه‌کارهای نوین برای تقویت مهارت‌های فراشناختی و یادگیری خودتنظیمی در فرایند آموزش دانش‌آموزان با نیازهای ویژه انجام شد. فراشناخت و خودتنظیمی از مؤلفه‌های اساسی یادگیری پایدار محسوب می‌شوند و در افزایش استقلال، انگیزش، مسئولیت‌پذیری و مشارکت فعال دانش‌آموزان نقش مهمی دارند. روش پژوهش حاضر کیفی و از نوع مروری ـ تحلیلی بود که در آن منابع علمی، کتاب‌ها، مقاله‌های پژوهشی داخلی و خارجی و اسناد مرتبط با آموزش ویژه، راهبردهای فراشناختی و یادگیری خودتنظیمی بررسی شدند. مطالب گردآوری‌شده با استفاده از مدل تحلیل محتوای موضوعی تحلیل و بر اساس مؤلفه‌های شناختی، انگیزشی، رفتاری و محیطی طبقه‌بندی گردیدند. یافته‌ها نشان داد آموزش صریح مهارت‌هایی مانند هدف‌گذاری، برنامه‌ریزی، نظارت بر عملکرد، خودارزیابی، کنترل هیجان و اصلاح خطا، به بهبود عملکرد تحصیلی و افزایش استقلال دانش‌آموزان با نیازهای ویژه منجر می‌شود. همچنین استفاده از فناوری‌های آموزشی تعاملی، بازی‌وارسازی، آموزش گام‌به‌گام، ابزارهای دیداری و شنیداری، بازخورد فوری و فردمحور، چک‌لیست‌های یادگیری و دفتر ثبت پیشرفت، در تقویت توانایی دانش‌آموزان برای مدیریت فرایند یادگیری خود مؤثر است. نتایج همچنین بر نقش اساسی معلم در الگوسازی فرایند تفکر، ایجاد فضای آموزشی حمایتگر، تنظیم سطح دشواری فعالیت‌ها و ارائه بازخورد سازنده تأکید دارد. مشارکت آگاهانه خانواده، همکاری مشاوران و متخصصان آموزش ویژه و طراحی برنامه‌های آموزشی انعطاف‌پذیر متناسب با نوع و شدت نیازهای دانش‌آموزان نیز از عوامل مهم در پایداری این مهارت‌ها هستند. در مجموع، به‌کارگیری رویکردهای نوین، فردمحور و فناورانه در آموزش ویژه می‌تواند یادگیری عمیق‌تر، مستقل‌تر و اثربخش‌تر دانش‌آموزان را فراهم سازد.

The present study was conducted with the aim of identifying and explaining new solutions to strengthen metacognitive skills and self-regulated learning in the process of educating students with special needs. Metacognition and self-regulation are considered essential components of sustainable learning and play an important role in increasing students' independence, motivation, responsibility, and active participation. The present study method was qualitative and of a review-analytic type, in which scientific sources, books, domestic and foreign research articles, and documents related to special education, metacognitive strategies, and self-regulated learning were reviewed. The collected materials were analyzed using thematic content analysis model and classified based on cognitive, motivational, behavioral, and environmental components. The findings showed that explicit training in skills such as goal setting, planning, performance monitoring, self-assessment, emotion control, and error correction leads to improved academic performance and increased independence of students with special needs. Also, the use of interactive educational technologies, gamification, step-by-step instruction, visual and auditory tools, immediate and individualized feedback, learning checklists, and progress logs are effective in strengthening students' ability to manage their own learning process. The results also emphasize the essential role of the teacher in modeling the thinking process, creating a supportive educational environment, adjusting the difficulty level of activities, and providing constructive feedback. Informed family participation, cooperation with counselors and special education specialists, and designing flexible educational programs appropriate to the type and severity of students' needs are also important factors in the sustainability of these skills. Overall, the use of modern, individualized, and technological approaches in special education can provide students with deeper, more independent, and more effective learning.