تحلیل تعامل آموزش مبتنی بر هوش مصنوعی، شخصی‌سازی یادگیری و توسعه مهارت‌های تحصیلی در مدارس: مطالعه مروری

هوش مصنوعی در سال‌های اخیر تحولی بنیادین در نظام‌های آموزشی جهان ایجاد کرده است و یکی از مهم‌ترین کاربردهای آن، شخصی‌سازی فرآیند یادگیری متناسب با نیازها، توانمندی‌ها و سرعت یادگیری هر دانش‌آموز است. پژوهش حاضر با رویکرد مروری نظام‌مند، به تحلیل تعامل میان آموزش مبتنی بر هوش مصنوعی، شخصی‌سازی یادگیری و توسعه مهارت‌های تحصیلی در مدارس پرداخته است. یافته‌های حاصل از مرور ۵۲ مطالعه تجربی معتبر منتشرشده بین سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۵ نشان می‌دهد که کاربست عامل‌های آموزشی مبتنی بر هوش مصنوعی تأثیر مثبت و معناداری بر پیامدهای یادگیری دانش‌آموزان دارد . این تأثیر در حوزه توانایی‌های شناختی شامل تفکر خلاق، عملکرد تحصیلی و مهارت‌های ارتباطی به‌طور چشمگیری مشاهده می‌شود، هرچند تأثیر آن بر مهارت‌های حل مسئله پیچیده و توانایی‌های فضایی کمتر از سطح معناداری بوده است . در حوزه غیرشناختی نیز یادگیری مبتنی بر هوش مصنوعی موجب افزایش معنادار انگیزه و نگرش یادگیری گردیده است، اما تأثیر آن بر درگیری تحصیلی و علاقه به یادگیری محدودتر ارزیابی شده است . نتایج فراتحلیل دیگر نشان می‌دهد که اندازه اثر کلی هوش مصنوعی در آموزش بر پیشرفت تحصیلی بسیار بزرگ (g=1.10) بوده است و در این میان، سیستم‌های هوش مصنوعی مولد و سامانه‌های گفت‌وگوکننده (چت‌بات‌ها) بیشترین تأثیر را داشته‌اند . همچنین مشخص شده است که اثربخشی هوش مصنوعی در آموزش تحت تأثیر متغیرهای تعدیل‌کننده‌ای نظیر حوزه آموزشی، مقطع تحصیلی، نحوه ارائه (حضوری یا مجازی)، مدت زمان مداخله و توزیع جغرافیایی دانش‌آموزان قرار دارد . با وجود تأثیرات مثبت، چالش‌های مهمی نظیر نابرابری در دسترسی به فناوری، نگرانی‌های حریم خصوصی، فقدان تعامل انسانی در فرآیند یادگیری و ضعف در پرورش مهارت‌های پیچیده شناختی، موانع جدی بر سر راه تحقق کامل شخصی‌سازی یادگیری مبتنی بر هوش مصنوعی به‌شمار می‌روند . پژوهش حاضر با ارائه یک چارچوب مفهومی برای تعامل بهینه میان هوش مصنوعی و نقش معلم، پیشنهادهایی عملی برای سیاست‌گذاران آموزشی، طراحان نظام‌های یادگیری و معلمان به منظور بهره‌مندی حداکثری از ظرفیت‌های هوش مصنوعی در عین حفظ ارزش‌های بنیادین تربیتی ارائه می‌دهد.